DEN HAAG, 25 april 2026 – Er komt voorlopig geen landelijke invoering van een gratis of automatisch bibliotheeklidmaatschap. Staatssecretaris Judith Tielen (Onderwijs en Emancipatie) ziet onvoldoende bewijs dat dergelijke maatregelen leiden tot een hogere maatschappelijke impact of intensiever gebruik van de bibliotheekvoorzieningen.
Uit onderzoek van bureau Andersson Elffers Felix (AEF) blijkt dat hoewel een gratis lidmaatschap het aantal leden vergroot, het effect op het daadwerkelijke gebruik – zoals het aantal uitleningen en deelname aan activiteiten – niet vast te stellen is. Het gratis maken van de pas wordt door de onderzoekers vooral omschreven als een ‘voorwaardenscheppend instrument’ en niet als een garantie voor actiever leesgedrag.
Juridische en financiële barrières
Naast de onduidelijke effectiviteit spelen ook juridische en financiële beperkingen een grote rol. Voor een automatisch lidmaatschap, bijvoorbeeld bij de geboorteregistratie, ontbreekt momenteel een wettelijke grondslag voor gegevensuitwisseling tussen gemeenten en bibliotheken. De staatssecretaris benadrukt dat privacywetgeving registratie zonder voorafgaande toestemming slechts toestaat bij zeer zwaarwegende kwesties, zoals orgaandonorschap.
Financieel gezien brengt een landelijke uitbreiding van het gratis lidmaatschap aanzienlijke kosten met zich mee. Gemeenten zouden gecompenseerd moeten worden voor het wegvallen van inkomsten, maar daarvoor is momenteel geen budget beschikbaar. Bovendien kunnen bibliotheken bij het volledig afschaffen van betaalde lidmaatschappen hun recht op btw-aftrek verliezen, wat de sector financieel verder onder druk zou zetten.
Toename van lokale initiatieven
Ondanks het uitblijven van een landelijke verplichting is het gratis bibliotheeklidmaatschap voor volwassenen op lokaal niveau aan een opmars bezig. In meer dan de helft van de Nederlandse gemeenten kunnen inwoners inmiddels kosteloos lid worden van de fysieke bibliotheek.
“Gratis lidmaatschap is geen doel op zich, maar een middel dat ingebed moet zijn in een bredere lokale aanpak om effectief te zijn“.
Voor de online bibliotheek blijft echter een financiële drempelwaarde bestaan, zoals vastgelegd in het Convenant e-lending. De Koninklijke Bibliotheek (KB) heeft de opdracht gekregen om de verschillende lokale varianten van lidmaatschappen te monitoren om meer inzicht te krijgen in de langetermijneffecten.
Modernisering van de bibliotheekwet
De reactie op het onderzoek valt samen met de behandeling van de gewijzigde Wet stelsel openbare bibliotheekvoorzieningen (Wsob). In dit wetsvoorstel staat een zorgplicht voor gemeenten centraal, die moet garanderen dat de bibliotheek voor iedere inwoner toegankelijk en bereikbaar blijft.
Vanaf 2027 stelt het kabinet hiervoor structurele middelen beschikbaar via het gemeentefonds. Gemeenten krijgen na publicatie van de wet een jaar de tijd om hun meerjarenbeleidsplannen op te stellen, waarbij de volledige zorgplicht drie jaar na publicatie van kracht wordt.
Ontdek meer van Westfriesland Praat
Abonneer je om de nieuwste berichten naar je e-mail te laten verzenden.
