Kabinet werkt aan structureel goedkoper openbaar vervoer

DEN HAAG, 21 juni 2026 – Het kabinet gaat de komende maanden verder werken aan maatregelen om het openbaar vervoer betaalbaarder en toekomstbestendiger te maken. Aanleiding is een nieuw adviesrapport van ABDTOPConsult over de inrichting, werking en financiering van het Nederlandse ov-systeem. Staatssecretaris Annet Bertram van Infrastructuur en Waterstaat heeft de Tweede Kamer hierover geïnformeerd.

Volgens het ministerie is betaalbaarheid een belangrijke voorwaarde voor toegankelijk en aantrekkelijk openbaar vervoer. Het ov moet mensen in staat stellen om naar werk, onderwijs, zorg en sociale activiteiten te reizen. Door de gestegen kosten voor huishoudens is de vraag hoe het ov betaalbaar blijft opnieuw urgenter geworden.

Het kabinet wijst daarbij op de motie-Klaver, waarin is gevraagd om maatregelen die reizen met het openbaar vervoer financieel aantrekkelijker maken. Met het tijdelijke abonnement Nederland Dal Vrij Trein is een eerste stap gezet. Reizigers kunnen daarmee van 15 juni tot en met 31 augustus voor 49 euro per maand in de daluren onbeperkt met concessietreinen reizen.

Rapport: ov-stelsel werkt, maar mist nationale regie

Het rapport van ABDTOPConsult, met de titel Als je niet stuurt, ga je nergens heen, concludeert dat het Nederlandse ov-stelsel in hoofdlijnen functioneert, maar complex is en onvoldoende nationale regie kent. Het systeem bestaat uit een combinatie van rijksverantwoordelijkheid, regionale concessies, marktwerking en publieke financiering.

Volgens de onderzoekers ontbreekt een duidelijke ov-brede nationale visie met meetbare doelen. Daardoor is het lastig om op landelijk niveau te sturen op betaalbaarheid, benutting, bereikbaarheid en innovatie. De verantwoordelijkheden liggen verdeeld over het Rijk, provincies, vervoerregio’s, gemeenten en vervoerders.

ABDTOPConsult adviseert het Rijk daarom nadrukkelijker richting te geven. Dat moet gebeuren met concrete doelen, betere monitoring, meer datagebruik en een gezamenlijke agenda met decentrale overheden en vervoerders.

Financiering staat onder druk

De financiering van het ov rust volgens het rapport op drie pijlers: overheidsbijdragen, reizigersopbrengsten en het studentenreisproduct. Sinds de coronaperiode zijn de reizigersopbrengsten echter structureel lager dan voorheen. Daardoor is het moeilijker geworden om de bestaande dienstregeling en het voorzieningenniveau betaalbaar te houden.

Het Rijk heeft de afgelopen jaren meerdere keren incidenteel bijgesprongen. Het ging onder meer om coronasteun, compensatie voor tariefstijgingen en tijdelijke bijdragen rond het studentenreisproduct. Volgens ABDTOPConsult hebben die maatregelen financiële druk tijdelijk verlicht, maar geen structurele oplossing gebracht.

Vooral vervoerregio’s staan financieel onder druk. Hun kosten voor bus, tram en metro stijgen sneller dan de bijdrage die zij ontvangen. Ook de brede doeluitkering, de BDU, speelt daarbij een centrale rol. In het rapport wordt gewezen op achterblijvende indexatie en een korting die voor de vervoerregio’s oploopt tot ongeveer 110 miljoen euro per jaar.

Daluren beter benutten

Een belangrijk advies is om bestaande infrastructuur beter te benutten. Volgens ABDTOPConsult rijden treinen en bussen buiten de spits nog te vaak met veel lege plaatsen, terwijl reizigers het ov als duur ervaren. Een groter verschil tussen spits- en daltarieven kan helpen om reizigers beter over de dag te spreiden.

Het rapport stelt dat lagere tarieven in daluren, mits landelijk en goed gecoördineerd ingevoerd, meer reizigers kunnen trekken zonder dat de kosten sterk oplopen. Dat vraagt wel om duidelijke afspraken tussen het Rijk, de regio’s en vervoerders.

Tegelijkertijd is een landelijk dalurenproduct niet eenvoudig. In de Kamerbrief staat dat niet alle concessies met daluren werken. Daarom zijn algemene kortingen of koppelingen tussen regionale abonnementen en het hoofdrailnet op korte termijn mogelijk beter uitvoerbaar.

Aandacht voor minima en regionale bereikbaarheid

De betaalbaarheid van het ov speelt vooral bij mensen met een laag inkomen. Volgens de Kamerbrief kunnen mensen met weinig geld soms geen reis maken of blijven zij thuis omdat een kaartje te duur is. Dat raakt niet alleen mobiliteit, maar ook deelname aan werk, onderwijs, zorg en sociale contacten.

Het kabinet wil bij nieuwe producten daarom nadrukkelijk kijken naar doelgroepen zoals minima. Tegelijk wijst het ministerie erop dat gemeenten verantwoordelijk zijn voor lokaal armoedebeleid. In veel gemeenten bestaan al regelingen voor goedkoper of gratis ov voor inwoners met een laag inkomen of voor bepaalde leeftijdsgroepen.

Ook regionale bereikbaarheid blijft een belangrijk onderdeel van de aanpak. In stedelijke gebieden ligt de nadruk vooral op betere benutting van bestaande capaciteit. In landelijke gebieden draait het vaker om de vraag of mensen überhaupt binnen redelijke tijd en met voldoende zekerheid hun bestemming kunnen bereiken.

Publieke mobiliteit en flexvervoer

ABDTOPConsult ziet kansen in publieke mobiliteit, flexvervoer en regionale mobiliteitscentrales. Zulke systemen kunnen openbaar vervoer, doelgroepenvervoer en vraaggestuurd vervoer beter met elkaar verbinden. Dat kan vooral in dunner bevolkte gebieden helpen om bereikbaarheid op peil te houden.

Volgens het rapport gaan deze ontwikkelingen nu te langzaam. Zonder duidelijke regie kan flexibel vervoer door reizigers worden ervaren als verschraling in plaats van verbetering. Met goede organisatie kan het juist zorgen voor betere bereikbaarheid en efficiënter gebruik van publieke middelen.

Ook investeringen in P+R-terreinen, fietsenstallingen, fiets-ov-systemen en mobiliteitshubs worden genoemd als manieren om het ov aantrekkelijker te maken. Daarnaast adviseert ABDTOPConsult om te kijken naar autonome mobiliteit en eenvoudiger regels voor chauffeurs van midibussen.

Taskforce werkt aan drie sporen

Binnen het Nationaal Openbaar Vervoer Beraad loopt inmiddels de Taskforce Betaalbaar ov. Daarin werken het ministerie, vervoerders en andere sectorpartijen aan maatregelen voor korte, middellange en lange termijn.

Het tijdelijke abonnement Nederland Dal Vrij Trein valt onder het kortetermijnspoor. Een verdere verkenning van betaalbaarheid voor het hele ov valt onder het middellange spoor. De mogelijke maatregelen uit het rapport van ABDTOPConsult horen bij de langetermijnaanpak.

Nieuwe initiatieven zullen volgens de Kamerbrief beschikbaar moeten komen via OVpay en niet meer via de ov-chipkaart. De migratie naar OVpay is voorzien in 2026 en 2027. Daardoor kunnen nieuwe landelijke producten pas na die overstap breder worden ingevoerd.

Kabinetsreactie volgt later

De staatssecretaris gebruikt de zomer om het rapport te bespreken met medeoverheden, vervoerders en het kabinet. Daarna volgt een kabinetsreactie waarin concreter moet worden aangegeven welke aanbevelingen worden overgenomen en hoe die worden uitgewerkt.

ABDTOPConsult noemt drie prioriteiten: betere benutting van bestaande infrastructuur, verbetering van bereikbaarheid in heel Nederland en sterkere nationale regie door het Rijk. Volgens het rapport is die systeemsprong nodig om het ov betaalbaar te houden voor reizigers én overheid.