Unieke expositie Hoornse familie Sonck in het Rijksmuseum

HOORN – In 2019 vond een grote opgraving plaats aan het Nieuwe Noord in Hoorn. Archeologen vonden een beerput waar het afval van toen heeft geleid tot een rijkdom aan voorwerpen en meer kennis over die tijd. Het gaat om een beerput van de familie Sonck. In deze unieke vondst komen archeologie, geschiedenis en kunsthistorie samen. Daarmee is dit landelijk voor de 17^de eeuw een archeologische topvondst, die zijn weg heeft gevonden naar Rijksmuseum in Amsterdam. Bij deze expositie worden de voorwerpen voor het eerst sinds eeuwen, en misschien ook wel eenmalig, weer verenigd met het familieportret van Meindert Sonck.

Hoe leefde men nou echt in de 17^de eeuw?

Deze vraag stelden de kunstkenners van het Rijksmuseum in Amsterdam zichzelf. We kennen de verstilde interieurs van wereldberoemde schilders als Vermeer en De Hooch. Maar hoe zagen de huizen er nu echt van binnen uit en hoe werden de huishoudens gerund? Op die vragen vinden we vaak het antwoord in de archeologie. In de bodem liggen alledaagse gebruiksvoorwerpen uit de 17^de eeuw en archeologen graven die weer op. Dit was vaak afval voor de bewoners in die tijd en zijn voor ons geweldige vondsten.

De zoektocht vanuit het Rijksmuseum leidde naar, naar de huisraad van Albert Fransz Sonck en zijn zoon Meijndert Albertsz Sonck. Hun alledaagse spullen nemen vanaf 17 oktober een prominente plek in bij de tentoonstelling ‘Thuis in de 17^de eeuw’.

De vondst van de beerput

De grote opgraving aan het Nieuwe Noord in Hoorn in 2019 was een tijdrovend en intensief project voor de archeologen. Op een deel van dit terrein was in 1620 het Armenweeshuis gebouwd. Hier werden weeskinderen in de lakennijverheid aan het werk gezet. Speciaal voor dit grote gebouwencomplex, waarin maximaal 120 kinderen werden opgenomen, maakte men een gemetseld riool waarop de wc’s loosden. De liefdadige instelling kwam al snel in financiële problemen en het weeshuis ging failliet. Men besloot in 1638 het hoofdgebouw aan de Ramen te verhuren aan de bekende Hoornse stadsbestuurder Albert Fransz Sonck, die toen al op leeftijd was. Hij verhuisde met zijn gezin naar dit grote statige pand en kon dit enkele jaren later kopen. Na zijn overlijden in 1658 nam zijn zoon Meindert Albertsz Sonck het huis over. De familie Sonck liet een zijtak van het riool afdammen en gebruikte deze als beerput. In latere tijd kwam het huis in bezit bij de familie Coninck en ook zij bleven de beerput gebruiken.

Tijdens de opgraving bleek dat niet alleen de wc hierop loosde, maar dat ook heel veel voorwerpen van aardewerk, glas en metaal en ook keukenafval in de beerpuit zijn gestort. Alle grond is uitgezeefd: dit leverde een enorme hoeveelheid vondsten op. Het wassen, puzzelen en restaureren van alle voorwerpen nam heel veel tijd in beslag. Gelukkig beschikt Archeologie Hoorn over vrijwilligers die zich hier met enthousiasme op hebben gestort. Dit leidde in 2022 tot de onthulling van de vondst in de Oosterkerk in Hoorn. Sinds 2024 is een deel van de voorwerpen te zien in de hal van het gemeentehuis van Hoorn.

De familie Sonck

Zowel vader als zoon Sonck kennen we dankzij portretten die van hen zijn overgeleverd. Albert Fransz Sonck liet in 1602 portretten van hem, zijn vrouw en hun twee kinderen schilderen. Deze schilderijen behoren nu tot de topstukken van het Westfries Museum. Zestig jaar later liet ook Meindert Sonck zichzelf vereeuwigen in een bijzonder gezinsportret door de Hoornse meesterschilder Rotius. Dit schilderij toont de uitzonderlijke rijkdom van een kleine bovenlaag in de 17^de eeuw. We zien de allerduurste zijden stoffen, gouden sieraden en diamanten. Albert Fransz Sonck was een groot deel van zijn leven actief in het stadsbestuur, onder andere als schout en burgemeester. Daarnaast bekleedde hij allerlei bestuursfuncties op landelijke niveau. Hij droeg de adellijke titel van ridder. Zoon Meindert volgde in de voetsporen van zijn vader en was ook meermaals burgemeester. Beide waren uiteraard ook bewindhebber bij de VOC en zullen daar een deel van hun kapitaal hebben verworven.

Aan tafel bij Sonck

De vondst van de beerput is om meerdere redenen zeer bijzonder. Doordat gebruik is gemaakt van afgedamd gemetseld riool hebben we te maken met een uitzonderlijk grote beerput. De beerput is ongeveer een eeuw gebruikt en gedurende die tijd is de put nooit geleegd. De hoeveelheid voorwerpen is daardoor erg groot. Onder de vondsten bevinden zich zeldzame stukken zoals een serie borden van exclusief beschilderd Italiaans aardewerk. Ook een bord van Chinees porselein valt op omdat dit bord specifiek voor de Japanse markt is gemaakt en het nooit de bedoeling was dat deze naar Holland werd vervoerd. Hoe deze hier toch terecht is gekomen hebben we niet kunnen achterhalen. Tot de verbeelding spreken ook enkele spaarpotjes en speelgoed. Opvallend is het grote aantal drinkglazen voor wijn en bier. Naast de gewone formaten zijn ook grote glazen aanwezig, bestemd voor het laten rondgaan tijdens feesten. Het beeld van de schuttersmaaltijden zoals we die van schilderijen kennen, dringt zich op.

Het bijzondere van de vondst zit ook in het voedselafval in de vorm van duizenden pitten van fruit, schillen van noten, schelpen en botjes van dieren, gevogelte en vissen. Dankzij het zorgvuldig uitzeven van de inhoud van de put zijn deze teruggevonden. Diverse specialisten hebben zich vanuit het Rijksmuseum op de determinatie gestort. Vooral het geconsumeerde gevogelte levert een opvallende lijst aan soorten op. Naast botjes van kip, eend, gans, spreeuw en duif zijn ook minder voor de hand liggende soorten gevonden als houtsnip, kievit, blauwe reiger, roerdomp, waterral, watersnip, oeverloper en winter- of zomertalingen. Deze vogels zijn waarschijnlijk geschoten tijdens de jacht, waarop Albert Fransz Sonck als ridder recht had. We weten dat hij over grond in onder andere de Beemster beschikte.

Van afval tot museumstuk

Door de vondst van de beerput van Sonck komen archeologie, geschiedenis en kunsthistorie samen. Dat maakt de expositie in het Rijksmuseum tot een unieke ervaring. Het is voor het tijdsbeeld van de 17^de eeuw een archeologische topvondst. De gevonden voorwerpen worden voor het eerst sinds eeuwen, en misschien ook wel eenmalig, weer verenigd met het familieportret van Meindert Sonck.