WEST-FRIESLAND, 10 maart 2026 – Omgevingswet leidt vooralsnog niet tot de meer samenhangende benadering van de leefomgeving die bij de invoering werd beoogd. Tot die conclusie komt de onafhankelijke Evaluatiecommissie Omgevingswet in haar tweede jaarlijkse reflectierapport, ‘Werk aan de winkel’. Volgens de commissie zorgen veranderingen rond vergunningen in de praktijk juist vaker voor versnippering dan voor overzicht. Het rapport is op 10 maart 2026 door minister Boekholt-O’Sullivan van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening aan de Eerste en Tweede Kamer gestuurd.
De bevindingen zijn opvallend, omdat de wet juist werd ingevoerd om regels voor ruimte, bouwen, milieu, water en natuur beter op elkaar af te stemmen. In plaats van een integrale aanpak ziet de commissie dat overheden en initiatiefnemers in de dagelijkse praktijk nog vaak te maken hebben met losse procedures, afzonderlijke afwegingen en oplopende onduidelijkheid. Daarmee staat een belangrijk doel van de Omgevingswet onder druk.
Meer losse vergunningen, minder overzicht
Een van de scherpste conclusies uit het rapport gaat over de manier waarop omgevingsvergunningen tegenwoordig kunnen worden aangevraagd. De verruimde mogelijkheid om vergunningen los van elkaar aan te vragen, pakt volgens de commissie in de praktijk ongunstig uit. Zij spreekt zelfs van een ‘confettikanon’ van vergunningaanvragen: een opeenstapeling van losse verzoeken, waardoor het totaalbeeld van ontwikkelingen in de leefomgeving steeds moeilijker te bewaken is.
Dat heeft gevolgen voor gemeenten, provincies en andere overheden die juist geacht worden integraal naar ruimtelijke ontwikkelingen te kijken. Wanneer aanvragen versnipperd binnenkomen, wordt het lastiger om verbanden te leggen tussen projecten, effecten op de omgeving te overzien en belangen in samenhang af te wegen. Volgens de evaluatiecommissie zijn die negatieve effecten groter dan eerder werd verwacht.
Populariteit van BOPA vergroot risico op versnippering
Daar komt bij dat ook in 2025 de zogenoemde BOPA veel werd gebruikt. Deze afwijkvergunning maakt het mogelijk om af te wijken van het omgevingsplan, terwijl de verwerking daarvan in dat plan pas later hoeft plaats te vinden. Juist dat uitstelmechanisme kan volgens de commissie bijdragen aan een groeiende onoverzichtelijkheid.
Wanneer veel ontwikkelingen via een BOPA worden toegestaan, zonder dat die direct in het omgevingsplan worden verwerkt, ontstaat het risico dat de feitelijke situatie en de planologische werkelijkheid uit elkaar gaan lopen. Voor overheden betekent dat extra werk, maar ook een grotere kans dat het zicht op de samenhang in de leefomgeving verloren gaat. De commissie waarschuwt daarom dat dit instrument, hoe praktisch het soms ook is, niet zonder gevolgen blijft voor de werking van het stelsel als geheel.
Nieuwe sectorwetten kunnen integraliteit ondermijnen
Niet alleen de vergunningpraktijk baart zorgen. De evaluatiecommissie waarschuwt ook voor nieuwe sectorale wetsinitiatieven die afbreuk kunnen doen aan het integrale karakter van de Omgevingswet. Als voorbeeld noemt zij het consultatievoorstel voor de Wet op de defensiegereedheid. Dat voorstel plaatst het defensiebelang op onderdelen buiten de vergunningensystemen van de Omgevingswet.
Volgens de commissie zit het probleem daarbij niet per se in het feit dat sommige belangen voorrang krijgen. Waar het volgens haar mis dreigt te gaan, is dat belangen dan niet meer op een transparante en integrale manier tegen elkaar worden afgewogen. Juist dat brede afwegingskader vormde een van de belangrijkste pijlers onder de Omgevingswet. Als uitzonderingen zich opstapelen, kan het fundament van het nieuwe stelsel worden aangetast.
De commissie vindt daarom dat de stelselverantwoordelijke minister al in deze vroege fase moet ingrijpen als onderdelen van het systeem dreigen te worden uitgehold. Volgens haar is het te vroeg in de invoering om te accepteren dat de integraliteit van de wet onder druk komt te staan.
Ook positieve ontwikkelingen zichtbaar
Tegelijkertijd is het rapport niet uitsluitend negatief. De evaluatiecommissie ziet ook duidelijke winstpunten in het tweede jaar van de Omgevingswet. Zo worden de mogelijkheden van de zogenoemde kerninstrumenten steeds beter benut. Er zijn meer actualisaties van omgevingsvisies, inhoudelijke wijzigingen van omgevingsplannen en vaststellingen van ontwerp-programma’s.
Daarnaast signaleren de onderzoekers dat het vooroverleg tussen betrokken partijen meer structuur heeft gekregen. Overheden werken vaker met Intaketafels en Omgevingstafels, waarin nieuwe projecten in een vroeg stadium worden besproken. Dat helpt om plannen eerder te toetsen en verschillende belangen sneller in beeld te krijgen.
Ook doen overheden volgens het rapport steeds meer ervaring op met het ‘anders werken’ onder de Omgevingswet. Daarmee lijkt er wel degelijk beweging in het stelsel te zitten, al gaat die ontwikkeling volgens de commissie nog niet snel genoeg om de oorspronkelijke doelen volledig waar te maken.
Werk aan de winkel voor kabinet en overheden
Met de titel ‘Werk aan de winkel’ maakt de evaluatiecommissie duidelijk dat er volgens haar nog veel moet gebeuren om de Omgevingswet beter te laten functioneren. De wet biedt volgens het rapport nog steeds kansen om de leefomgeving meer in samenhang te benaderen, maar dan moeten versnippering, onduidelijkheid en uitzonderingen wel nadrukkelijk worden tegengegaan.
Voor het kabinet, de wetgever en uitvoerende overheden ligt er daarmee een duidelijke opdracht. De komende periode zal moeten blijken of het mogelijk is om de integraliteit van de Omgevingswet beter te bewaken en tegelijk de praktische uitvoerbaarheid van het stelsel te verbeteren. De boodschap van de commissie is in ieder geval helder: de beloofde samenhang is nog lang niet vanzelfsprekend.
Ontdek meer van Westfriesland Praat
Abonneer je om de nieuwste berichten naar je e-mail te laten verzenden.
BOPA, nog nooit van gehoord en zie niet wat die betekende, moest opzoeken.
Buiten Omgeving Plan Activiteit, daar staat ’t voor en je mag dus vastgestelde regels overtreden?
Dit is onduidelijk en ik moest lang zoeken naar wat deze 4 letters waren.
Je mag van eerder Vastgestelde Plan afwijken.
Wat heeft dat Plan dan nog voor zin?
Gaat ook op voor bestemmingsplannen. Ook daar zijn achterdeuren ingebouwd om er vanaf te kunnen wijken
Een BOPA staat voor Buitenplanse OmgevingsPlanActiviteit. Vooropgesteld: je mag niet van vastgestelde regels afwijken! Tenzij… het mogelijk is gemaakt om dat, met vergunning, een keer wel te doen. Die afwijkingsvergunning moet je dan wel eerst aanvragen EN krijgen! En dan mag dat. In afwijking van het bestemmingsplan (nu: Omgevingsplan). Dit bestond in feite al heel lang, ook onder de oude wetgeving kon dit. En nog langer geleden stond het bekend als “artikel 19”. Dit is ook logisch want je kunt niet alles voorzien en tot in detail vast zetten. Soms is het na een aantal jaren nodig om iets toe te staan terwijl je daar destijds niet aan gedacht had. Of de maatschappelijke omstandigheden zijn totaal anders geworden. Dan zou zoiets dus nooit meer kunnen… en dat kan weleens heel erg in strijd met het algemeen belang zijn. Bv woningbouw waar we nu om zitten te springen terwijl we 20 jaar geleden nog dachten dat dat niet zo nodig was. Dan wil je toch wel afwijken van starre plannen.
Gelukkig kan dat. Ook onder de nieuwe Omgevingswet. Omdat die situaties zich best vaak voordoen, wordt de BOPA dus nogal eens gebruikt.
Ook BOPA’s kunnen overigens in bezwaar en beroep worden aangepakt als een belanghebbende (dat moet je wel wezen) het er niet mee eens is.
Overigens bestaat er ook een binnenplanse OmgevingsPlanActiviteit. Dan is iets al in het omgevingsplan voorzien, maar, staat er dan bij, heb je wel eerst even nog een vergunning nodig, zonder vergunning mag je niet. Maar dat is een veel eenvoudiger procedure omdat je dan immers niet “afwijkt”. En ja, die binnenplanse OmgevingsPlanActiviteit heet dus een….OPA ! (serieus).