Iedere verkiezingsavond gebeurt hetzelfde. Een partij wordt de grootste, de vlag kan uit, en op sociale media klinkt direct de conclusie dat de winnaar nu dus ook “gewoon” moet gaan besturen. Alsof de grootste partij automatisch de sleutel van het gemeentehuis krijgt overhandigd. Maar zo werkt de lokale democratie in Nederland niet.
In ons stelsel bestaat geen recht van de grootste. Besturen draait niet om wie het hardst wint, maar om wie een meerderheid kan vormen en met andere partijen afspraken kan maken. Onderzoek van het Kennispunt Lokale Politieke Partijen stelt dat het Nederlandse staatsbestel geen “recht van de grootste” kent; doorslaggevend is of een college op een meerderheid in de raad kan steunen. Ook de praktijk van collegevorming laat zien dat samenwerking, vertrouwen en rekenwerk bepalend zijn, niet alleen de verkiezingsuitslag.
Populistische beloften botsen met de wet
Juist daar gaat het in 2026 vaak mis. Populistische partijen, landelijk en lokaal, varen electoraal wel bij onvrede over asielopvang. Bij de landelijke peilingen is zichtbaar dat vooral JA21 en Forum voor Democratie winst boeken, terwijl de PVV in recente peilingen juist terrein verliest, Nederland is Wildersmoe. In de gemeentepolitiek zie je dezelfde dynamiek: partijen groeien door één harde belofte centraal te zetten, namelijk dat er geen AZC in hun gemeente komt.
Alleen: die belofte is politiek aantrekkelijk, maar juridisch wankel. De Spreidingswet geeft gemeenten eerst ruimte om in regionaal verband opvangplekken te verdelen, maar als dat niet lukt kan de minister alsnog gemeenten aanwijzen die die opvang moeten realiseren. Volgens de Rijksoverheid worden die verdeelbesluiten in december 2026 bekendgemaakt en moeten de aangewezen opvangplekken vanaf 1 juli 2027 beschikbaar zijn. Met andere woorden: een gemeenteraad kan hard roepen dat een AZC er niet komt, maar Den Haag heeft uiteindelijk een doorzettingsmacht ingebouwd.
Dan kun je als lokale partij wel campagne voeren met stoere taal en ferme beloften, maar als die beloften botsen met landelijke wetgeving, begint het probleem pas ná de verkiezingen. Want dan blijkt ineens dat besturen iets anders is dan protesteren.
De grootste partij kan gewoon in de oppositie belanden
In Stede Broec is dat glashelder zichtbaar. Rechts Stede Broec werd bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2026 de grootste partij met zes zetels. Tegelijkertijd meldden regionale media direct dat coalitievorming allerminst vanzelfsprekend was en dat vooral het dossier rond het AZC en de onderlinge verhoudingen samenwerking ingewikkeld maakten. Groot zijn is dus niet hetzelfde als onmisbaar zijn.
Hetzelfde mechanisme zie je in Medemblik. Daar is volgens de verkenner een coalitie van Hart voor Medemblik, VVD en GemeenteBelangen de meest kansrijke combinatie, goed voor 17 van de 29 zetels. Dat laat opnieuw zien hoe gemeentepolitiek werkt: niet de morele claim “wij zijn de grootste” is doorslaggevend, maar de vraag welke combinatie stabiel genoeg is om een bestuursmeerderheid te vormen.
En ook in Opmeer klinkt verontwaardiging omdat de grootste of vernieuwende kracht niet vanzelf aan tafel komt. Daar is juist gekozen voor een vervolgonderzoek naar een coalitie zonder KERN8, terwijl een ruime meerderheid in de raad die lijn steunde. Dat levert boosheid op, maar het is niet ondemocratisch. Het ís democratie: partijen zijn vrij om te bepalen met wie zij wel en niet willen samenwerken, zolang daar in de raad een meerderheid voor bestaat.
De kiezer oordeelt uiteindelijk pas na vier jaar
Dat is de harde werkelijkheid waar veel boze reacties op sociale media op stuklopen. Verkiezingswinst is geen regeerbevel. Het is een sterk signaal van de kiezer, meer niet. Een partij die zes, acht of tien zetels haalt, heeft daarmee nog geen automatisch toegangskaartje tot het college. Wie anderen uitscheldt, elk compromis afwijst of wetten wil negeren, maakt zichzelf bestuurlijk onaantrekkelijk.
Dat zagen we eerder en dat zullen we opnieuw zien. In de oppositie kun je roepen dat alles anders moet. In een coalitie moet je bewijzen dat je ook echt iets kunt dragen, uitleggen en uitvoeren. Juist dat onderscheid wordt in het populistische tijdperk steeds groter. De boosheid wint snel stemmen, maar geen vanzelfsprekende bondgenoten.
En dus is de les simpel. Wie de verkiezingen wint, heeft niet automatisch het recht om te besturen. In Nederland telt geen applausmeerderheid op Facebook, maar een zetelmeerderheid in de raad. De rest is politieke romantiek.
Over vier jaar ligt het oordeel weer gewoon bij de kiezer. Dan zal blijken welke partijen alleen hebben geschreeuwd, en welke partijen werkelijk hebben bestuurd. Dat is uiteindelijk precies zoals democratie bedoeld is.
Henk Prins
Ik schrijf mijn columns op persoonlijke titel
Meer van mij op hbpmedia.nl
Ontdek meer van Westfriesland Praat
Abonneer je om de nieuwste berichten naar je e-mail te laten verzenden.
